Δεν έμεινε τίποτα όρθιο στα Κερδύλια από το πέρασμα των Χιτλερικών δημίων

Η σφαγή των Κερδυλίων:Ένα φριχτό ναζιστικό έγκλημα

Η Σφαγή στα Άνω και Κάτω Κερδύλια Σερρών, το δεύτερο δεκαήμερο του Οκτωβρίου 1941, πριν 75 χρόνια, αποτελεί ένα από τα πιο φρικιαστικά εγκλήματα που διέπραξαν οι Ναζί στη χώρα μας, κατά την διάρκεια της Γερμανικής κατοχής, καθώς περισσότεροι από 200 άμαχοι κάτοικοι των δύο γειτονικών χωριών εκτελέστηκαν από άνδρες της γερμανικής Βέρμαχτ ως αντίποινα για τη δράση ανταρτών στην περιοχή και για την βοήθεια των κατοίκων προς αυτούς.

Τα χωριά Άνω και Κάτω Κερδύλια βρίσκονται χτισμένα σε ορεινή περιοχή του νομού Σερρών, κοντά στις ακτές του Στρυμονικού κόλπου και την Αμφίπολη.

Μόλις ένα μήνα μετά την κατάληψη της Ελλάδας από τα γερμανικά στρατεύματα, ιδρύθηκε στην Κεντρική Μακεδονία, με έδρα τη Θεσσαλονίκη, κυρίως με πρωτοβουλία του Μακεδονικού Γραφείου του ΚΚΕ, η εθνικοαπελευθερωτική οργάνωση Ελευθερία. Ακολούθησε στα μέσα του καλοκαιριού του 1941 η δημιουργία της ανταρτικής ομάδας Οδυσσέας Ανδρούτσος στην περιοχή της Νιγρίτας Σερρών και της αντάρτικης ομάδας Αθανάσιος Διάκος στα ορεινά του νομού Κιλκίς.

memorial_ano_kato_kerdylia

Στις αρχές Σεπτεμβρίου 1941, αντάρτες της ομάδας Οδυσσέας Ανδρούτσος με αρχηγό τον δάσκαλο Κερδυλιώτη Θανάση Γκένιο (Λασάνη) και υπαρχηγό τον Περικλή Σταματόπουλο, προχώρησαν στον αφοπλισμό των σταθμών της γερμανικής χωροφυλακής στα χωριά Ευκαρπία και Μαυροθάλασσα και στις 27 Σεπτεμβρίου 1941 στον αφοπλισμό του σταθμού της χωροφυλακής στη Δάφνη, στην περιοχή της Νιγρίτας.

Μετά από αυτές τις επιθέσεις των ανταρτών, οι Γερμανοί κατακτητές εστίασαν την προσοχή τους στην ευρύτερη περιοχή για τον εντοπισμό των αγωνιστών του αντιστασιακού κινήματος. Έγιναν έρευνες στα σπίτια και ανακρίθηκαν με βασανιστήρια κάτοικοι, για να δώσουν πληροφορίες για το αντιστασιακό κίνημα. Παρόλα τα βασανιστήρια, οι πληροφορίες που συνέλεξαν οι δυνάμεις κατοχής δεν ήταν σημαντικές ώστε να μπορέσουν να εντοπίσουν τους αντάρτες και αυτούς που τους βοηθούσαν.

Έτσι σε μια σύσκεψη που έγινε στην γερμανική υπηρεσία αντικατασκοπίας, στη Θεσσαλονίκη, στα τέλη Σεπτεμβρίου, αποφασίστηκε η οργάνωση ενός δικτύου πληροφοριοδοτών στην περιοχή, μέσω του οποίου θα έπαιρναν οι κατακτητές πληροφορίες για τις κινήσεις των ανταρτών, για το που έκρυβαν τον οπλισμό τους και για το πως γινόταν η τροφοδοσία τους.

Η σφαγή

eggrafo

Στις αρχές Οκτωβρίου ο Δημήτριος Κίκηρας, ένας κάτοικος των Κάτω Κερδυλίων, έλαβε από τους αντάρτες χρήματα και ένα ζώο προκειμένου να αγοράσει και να μεταφέρει σ’ αυτούς τρόφιμα.

Ο Κίκηρας όμως καταχράστηκε τα χρήματα και τότε ένας από τους αρχηγούς των ανταρτών, ο Μιχάλης Μπογατσόπουλος, τον απείλησε προκειμένου να τους δώσει τα τρόφιμα που έπρεπε να είχε αγοράσει ή να επιστρέψει τα χρήματα. Για να βρει τα χρήματα ο Κίκηρας προσπάθησε να ληστέψει, στις 10 Οκτωβρίου 1941, τον καλόγερο Γρηγόριο Καρακαλινό, από το μοναστήρι του Αγίου Δημητρίου λίγο έξω από τα Άνω Κερδύλια αλλά τελικά σκότωσε το βοηθό του καλόγερου, τραυματίστηκε ο ίδιος και διέφυγε.

Την επομένη και αφού ο καλόγερος κατήγγειλε το γεγονός, ο Κίκηρας συνελήφθη στο σπίτι ενός γιατρού στην Ευκαρπία. Κατά την ανάκριση έδωσε ονόματα των ανταρτών που καταγόταν από τα Άνω και Κάτω Κερδύλια καθώς και τα ονόματα όσων χωρικών τους τροφοδοτούσαν.

Στις 12 Οκτωβρίου 1941, μια ισχυρή δύναμη του 382ου Συντάγματος Πεζικού της Βέρμαχτ ερεύνησε τα δυο χωριά, συγκέντρωσε και ανέκρινε τους κατοίκους και αναζήτησε όσους είχε κατονομάσει ο Κίκηρας χωρίς όμως να τους βρει. Κατά τη διάρκεια των ερευνών εκτέλεσε ένα άτομο στα Κάτω Κερδύλια, πυρπόλησε ορισμένα σπίτια ανταρτών και συνέλαβε μερικά άτομα. Στους συγκεντρωμένους κατοίκους δηλώθηκε ότι θα πρέπει να απέχουν από οποιαδήποτε βοήθεια προς τους αντάρτες γιατί αλλιώς θα έκαιγαν όλα ανεξαιρέτως τα σπίτια των χωριών και θα εκτελέσουν όλους τους άνδρες κατοίκους.

Λίγες μέρες αργότερα, ο διορισμένος ακόμη από την εποχή της δικτατορίας Μεταξά,  πρόεδρος των Άνω Κερδυλίων, συνοδευόμενος από τον γραμματέα της κοινότητας και έναν κοινοτικό σύμβουλο, μετέβη στη Θεσσαλονίκη, στις 16 Οκτωβρίου 1941  και υπέβαλε αίτημα στη Γενική Διοίκηση Μακεδονίας, για να διαβιβαστεί στη συνέχεια αυτό στις γερμανικές αρχές. Στην αίτηση αυτή ο κοινοτάρχης επικροτούσε τις τελευταίες γερμανικές επιχειρήσεις και ζητούσε την αποστολή στην περιοχή δύναμης της ελληνικής χωροφυλακής ή και γερμανικής μονάδας «ίνα ούτω εξοντώσωμεν τους ληστοσυμμορίτας και ησυχάση η επαρχία μας».

Χωρίς να χάσουν ευκαιρία οι κατακτητές την ίδια ημέρα, στις 16 Οκτωβρίου 1941, αποστέλλουν στην περιοχή μία ισχυρή δύναμη του 382ου Συντάγματος Πεζικού της Βέρμαχτ η οποία κάνει επιδρομή στα χωριά Ζερβοχώρι, Δάφνη και Σιτοχώρι, όπου κατέστρεψε 20 σπίτια και 2 αχυρώνες. Στο συνοικισμό Ορέσκεια Δάφνης, προχώρησε στην εκτέλεση δύο κατοίκων για κατοχή όπλων. Στο Σιτοχώρι εκτέλεσε άλλους δύο «διότι καθ΄ομολογία των συμμετέσχον εις το γνωστόν κίνημα της Νιγρίτης αλλά μετανοήσαντες επέστρεψαν εις το χωρίον των».

Το χρονικό της τραγωδίας

Ξημερώματα της 17ηςΟκτωβρίου 1941, δύο λόχοι του 220ου Τάγματος Σκαπανέων της Βέρμαχτ με δύναμη 250 ανδρών υπό τις διαταγές των λοχαγών Βέντλερ (Wendler) και Σράινερ, ξεκίνησαν από τον Σταυρό Θεσσαλονίκης για τα Κερδύλια έχοντας μαζί τους κρατούμενους Κερδυλιώτες. Φτάνοντας κοντά στα χωριά άφησαν τα αυτοκίνητα, άρχισαν να ανεβαίνουν από τρία σημεία και περικύκλωσαν τα Άνω Κερδύλια από την θέση Στρόβολο και τα Κάτω Κερδύλια από την θέση Λειβάδια. Η χρονική στιγμή εκδήλωσης της επιχείρησης και το γεγονός ότι άφησαν τα αυτοκίνητα μακριά από τα χωριά, δείχνει οι Γερμανοί στρατιώτες ήθελαν να αιφνιδιάσουν τους κατοίκους. Και πραγματικά σχεδόν το σύνολο των κατοίκων των δύο χωριών συνελήφθη. Κανείς δεν προσπάθησε να αποδράσει επειδή οι κάτοικοι, καθώς δεν υπήρχε ανάλογο προηγούμενο, δεν πήραν στα σοβαρά τις γερμανικές απειλές.

Το σλάιντ απαιτεί την χρήση JavaScript.

 

Οι στρατιώτες της Βέρμαχτ συγκέντρωσαν τους άρρενες κατοίκους μεταξύ 16 και 60 χρόνων στις θέσεις Αλώνια και Κούτρες. Οι γυναίκες και τα παιδιά αρχικά συγκεντρώθηκαν στα σχολεία και στη συνέχεια, αφού είχαν απομακρυνθεί οι άντρες, τους επιτράπηκε να πάρουν μαζί τους όσα πράγματα μπορούσαν και να φύγουν προς το Καστρί και την Ευκαρπία ενώ κλείδωσαν σε κοινοτικό κατάστημα 23 υπερήλικες, οι οποίοι αργότερα κινδύνεψαν από την πυρπόληση του χωριού.

Στις 09.00 το πρωί δόθηκε το σήμα με μια φωτοβολίδα, και οι Γερμανοί στρατιώτες άρχισαν να εκτελούν άρρενες κατοίκους ηλικίας από 16 μέχρι 60 ετών. Από την εκτέλεση εξαιρέθηκαν στα Άνω Κερδύλια δεκαεπτά άτομα άνω των εξήντα ετών, μεταξύ των οποίων ο ιερέας, ο δάσκαλος και ο δασοφύλακας και στα Κάτω Κερδύλια δέκα γέροντες. Οι άνθρωποι αυτοί χρησιμοποιήθηκαν μετά το τέλος των εκτελέσεων για την ταφή των νεκρών.

Τα κτίρια των χωριών κάηκαν εκτός από τις εκκλησίες και μετά την καταστροφή, οι κάτοικοι κατέφυγαν στα χωριά Καστρί και Ευκαρπία.

Ο αριθμός των θυμάτων

Σύμφωνα με τις μεταπολεμικές λίστες εκτελεσθέντων ο αριθμός των νεκρών ανήλθε σε 214 άτομα. Οι εκθέσεις των τότε αστυνομικών αρχών και της Γενικής Διοίκησης Μακεδονίας έκαναν λόγω για 211-212 εκτελεσθέντες ενώ οι γερμανικές αρχές κατοχής για 207. Στην έκθεση που συνέταξε μεταπολεμικά το Ελληνικό Εθνικό Γραφείο Εγκλημάτων Πολέμου, αναφέρεται ότι οι νεκροί ήταν 222. Τέλος ο Γιάννης Παπασυμεών στο βιβλίο του για την καταστροφή των Κερδυλίων δημοσιεύει κατάσταση 230 ατόμων, μεταξύ των οποίων και ετεροδημότες, που συντάχθηκε μεταπολεμικά από την κοινότητα των Νέων Κερδυλίων.


Μετά την καταστροφή

Η επίσημη ανακοίνωση από την γερμανική διοίκηση της Θεσσαλονίκης που εκδόθηκε στις 2 Νοεμβρίου 1941, αναφέρει:

«Εις τα βουνά δυτικώς του Στρυμόνος δρα από εβδομάδων μία κομμουνιστική συμμορία απαρτιζόμενη από κατοίκους των πέριξ χωρίων και επιδιδόμενη εις την ληστείαν των πλουσίων χωρικών της περιοχής όπως προσποριστεί χρηματικά μέσα, τη σύλληψιν Ελλήνων αστυνομικών προς αφαίρεση των όπλων των και δι’ αυτών τον φόνον Γερμανών στρατιωτών… Περί τα τέλη Σεπτεμβρίου εδολοφονήθησαν εις θέσιν Λαχανά 2 Γερμανοί στρατιώται και προ ημερών εγένετο απόπειρα εναντίον του γερμανικού στρατού, με αποτέλεσμα το φόνο δύο Γερμανών ναυτών και τον βαρύ τραυματισμόν ενός άλλου εις Καλόκαστρον. Εν συνεχεία διά των παρά του γερμανικού στρατού ληφθέντων μέτρων κατεστράφησαν παρ’ αυτού τα χωριά Ανω και Κάτω Κερδύλλια, οι κάτοικοι των οποίων αποδεδειγμένως ανήκον εις την εν λόγω συμμορία τροφοδοτούντες και υποστηρίζοντες ταύτην παντοιοτρόπως»..    

Τα χωριά δεν ξανακατοικήθηκαν και οι εναπομείναντες κάτοικοι έκτισαν αργότερα το 1955 τον σύγχρονο οικισμό των Νέων Κερδυλίων. Η σφαγή των Κερδυλίων αναγνωρίστηκε από το Ελληνικό Κράτος το 1998 με το Προεδρικό Διάταγμα 393/7-12-1998 και η κοινότητα Νέων Κερδυλίων ως μαρτυρική. Το ολοκαύτωμα των Κερδυλίων θεωρείται η πρώτη ομαδική εκτέλεση αμάχων από τα στρατεύματα κατοχής κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τουλάχιστον στην Βόρεια Ελλάδα.

Το σλάιντ απαιτεί την χρήση JavaScript.

Η σφαγή των Κερδυλίων αποτέλεσε, όπως και οι υπόλοιπες θηριωδίες κατά την κατοχή, αφορμή για να κατηγορηθούν άδικα από τις μεταπολεμικές κυβερνήσεις, οι αντάρτικες ομάδες, ότι κατά τη δράση τους, δεν προστάτεψαν τον άμαχο πληθυσμό και τον εξέθεσαν, με αποτέλεσμα να αποτελέσουν εύκολη λεία στα αντίποινα των κατακτητών, κάτι που δεν μπορεί να στηριχθεί απόλυτα στην ιστοριογραφία. Ο κατοχικός Γενικός Επιθεωρητής Νομαρχιών Μακεδονίας Αθανάσιος Χρυσοχόου, που παρέμεινε καθ’ όλη τη διάρκεια της Κατοχής στη θέση αυτή υπό τις ευλογίες των Γερμανών κατακτητών, καταθέτοντας ως μάρτυρας σε μεταπολεμική δίκη το 1959, ισχυριζόταν ότι ο λόγος της επέμβασης του γερμανικού στρατού, που είχε ως αποτέλεσμα την εκτέλεση των κατοίκων ήταν, κατά τον ίδιο, η δράση κομμουνιστών ανταρτών. Η ψυχολογική φόρτιση από την μετεμφυλιακή αντιπαλότητα, στοίχειωνε την επιθυμία των κατοίκων για την αναγνώριση της θηριωδίας, μέχρι την αναγνώρισή της πολύ αργότερα.

Σήμερα στην περιοχή υπάρχει μνημείο με υψωμένο μεγάλο μαρμάρινο σταυρό που ανυψώθηκε το 1978 ενώ κάθε χρόνο στις 17 Οκτωβρίου τελούνται εκδηλώσεις μνήμης.

Φάρος Θερμαϊκού