15380758_926300370836099_5201557024395013080_n

Δεκεμβριανός άνεμος

*Η σφαγή άοπλων διαδηλωτών στο μεγάλο συλλαλητήριο της 3ης Δεκεμβρίου 1944 και η κάλυψη αιματηρών επιθέσεων σε πολίτες που επέστρεφαν από την κηδεία των θυμάτων στις 4 Δεκεμβρίου (και μάλιστα από ένοπλους δοσιλόγους, που υποτίθεται ότι τελούσαν υπό περιορισμό) συνεπάγονταν την κορύφωση της οργής ενάντια στους κατασταλτικούς μηχανισμούς· οργή που είχε τις ρίζες της στην ακραία βία αυτών των μηχανισμών κατά της εαμικής αντίστασης και την αγαστή συνεργασία τους με τις γερμανικές αρχές κατοχής.

Από τις 5 Δεκεμβρίου, οι τοπικές επιχειρήσεις των δυνάμεων του ΕΛΑΣ στράφηκαν στην κατάληψη και τον αφοπλισμό των τμημάτων της αστυνομίας και της χωροφυλακής στην πρωτεύουσα, ανταποκρινόμενες σ’ ένα γενικότερο αίτημα να δοθεί τέλος στην προκλητική ατιμωρησία τους. Σ’ αυτό το συνολικότερο πλαίσιο, εγγράφεται η σύγκρουση με αντικείμενο την κατάληψη της Γενικής Ασφάλειας, το κτίριο της οποίας βρισκόταν στη συμβολή της Πατησίων 40 και Στουρνάρα, απέναντι ακριβώς από το Πολυτεχνείο.

Μεταξύ άλλων, το κτίριο αυτό συμβόλιζε χρόνια ολόκληρα σκληρής καταστολής, διώξεων και φακελώματος των κοινωνικών αγώνων, συλλήψεων και ανακρίσεων στη διάρκεια της κατοχής. Στις 3 και 4 Δεκεμβρίου, οι μαζικές διαμαρτυρίες που ξεκινούσαν από την πλατεία Εξαρχείων με κατεύθυνση τη Γενική Ασφάλεια ήταν ειρηνικές, καθώς, όμως, η κατάσταση οξύνθηκε με την επιθετικότητα των κυβερνητικών δυνάμεων, το πρωί της 5ης Δεκεμβρίου επιχειρήθηκε να αποσπαστεί το κτίριο από τους εκεί οχυρωμένους ασφαλίτες με τον «Λόχο Μπάιρον», ο οποίος ανέπτυξε τις δυνάμεις του στο Πολυτεχνείο.

Φυλάκια της Γενικής Ασφάλειας είχαν τοποθετηθεί ήδη από τις 3 Δεκεμβρίου επί της Πατησίων στην Casa d’Italia, απέναντι από την κεντρική είσοδο του Πολυτεχνείου, αλλά και στην πολυκατοικία Λινάρδου, Πατησίων 32 και Καποδιστρίου 28. Στην εξέλιξη των συγκρούσεων, ομάδα ανδρών της Γενικής Ασφάλειας εγκαταστάθηκε μέσα στο κτίριο της Casa d’Italia. Από την άλλη, είχε επιτευχθεί συγκέντρωση δυνάμεων του ΕΛΑΣ από τα δυτικά προάστια γύρω από τις συνοικίες Πατησίων, Αχαρνών, Κυψέλης και στις πλατείες Αττικής, Αγίου Παύλου και Εξαρχείων. Ειδικά σε ό, τι αφορά τον πιο άμεσο περίγυρο της Γενικής Ασφάλειας, ο ΕΛΑΣ έλεγχε την οδό Σολωμού από τα Εξάρχεια μέχρι την Πατησίων, το κτίριο των σιδηροδρόμων (ΣΕΚ) στην οδό Πολυτεχνείου, την πολυκατοικία Μακέδου στην οδό Σουρμελή 8 (προέκταση της Αβέρωφ) και την οδό Μπουμπουλίνας, όριο των αντιμαχόμενων δυνάμεων για πολλές μέρες. Πολυβολείο του ΕΛΑΣ είχε εγκατασταθεί στην πολυκατοικία Ραζέλου, στην οδό Μπουμπουλίνας και Ηρακλείου 24 (πενταώροφο κτίριο του 1935, το οποίο είναι και σήμερα χώρος κατοικίας). Στη διάρκεια των σκληρών μαχών με επίκεντρο τη Γενική Ασφάλεια είχε ξεσπάσει πυρκαγιά, η οποία κατέστρεψε την πρωτοποριακή πολυκατοικία στη γωνία των οδών Ζαΐμη και Στουρνάρα, σε σχέδια των Θουκ. Βαλεντή και Π. Μιχαηλίδη (1934)· η πολυκατοικία αποκαταστάθηκε στην αρχική της μορφή μετά το 1945 και σώζεται έτσι μέχρι σήμερα.

Είναι λίγο πολύ γνωστή η εισβολή των βρετανικών δυνάμεων στο Πολυτεχνείο και η επίθεση στον «Λόχο Μπάιρον», χάρη στο βιβλίο του Φοίβου Τσέκερη και τις αφηγήσεις του Γρηγόρη Φαράκου. Αξίζει να σημειωθεί ότι ενώ ακόμα ο ΕΛΑΣ αμφιταλαντευόταν σε σχέση με τον βρετανικό παράγοντα, τις πρώτες απογευματινές ώρες της 5ης Δεκεμβρίου πομπή βρετανικών τεθωρακισμένων με πλήρωμα από το 6ο τάγμα αλεξιπτωτιστών ανέβαιναν από τη βρετανοκρατούμενη Ομόνοια για να ενισχύσουν τη Γενική Ασφάλεια. Χαρακτηριστικό είναι ότι μετά την αιματηρή επίθεση στο Πολυτεχνείο, 15 βρετανοί αλεξιπτωτιστές ταμπουρώθηκαν μαζί με τους ασφαλίτες και διανυκτέρευσαν μέχρι το πρωινό της 6ης Δεκεμβρίου.

Την ίδια μέρα, οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ ανακατέλαβαν το Πολυτεχνείο και οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν έντονες μέχρι την Πέμπτη 14 Δεκεμβρίου, οπότε η Γενική Ασφάλεια εκκενώθηκε στις 2.30 μμ με τη βοήθεια (ποιών άλλων; ) των Βρετανών. Στα βρετανικά οχήματα φορτώθηκαν οι ασφαλίτες μαζί με ένα μεγάλο μέρος από το…«αρχείο» τους με κατεύθυνση την Ομόνοια. Η περιοχή έμεινε στα χέρια του ΕΛΑΣ, σχεδόν διαρκώς ως ενεργό πεδίο μάχης μέχρι τις μεγάλες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των βρετανικών στρατευμάτων, στις 2-3 Ιανουαρίου 1945.

**ΣΤΙΓΜΙΟΤΥΠΑ: εκτός από το γνωστό πλάνο του Πουλίδη, που είναι εύκολα προσιτό στο διαδίκτυο χάρη στο αρχείο της ΕΡΤ, υπάρχουν και άλλες φωτογραφίες από τη Γενική Ασφάλεια, αμέσως μετά το πέρας των μαχών:

1η φωτογραφία: είναι του Ντμίτρι Κέσελ και τραβήχτηκε στις 4 ή 5 Ιανουαρίου του 1945. Διακρίνεται η ερειπωμένη Γενική Ασφάλεια και ακριβώς δίπλα, στο 38 της Πατησίων, το ωραίο νεοκλασικό που σώζεται σε κακή κατάσταση μέχρι τις μέρες μας· πλάι, στο 36 της Πατησίων, νεοκλασικό από τα τέλη του 19ου αιώνα, το οποίο έχει κατεδαφιστεί. Ο φοίνικας ανήκει στην αυλή του μεγάρου Αμπανοπούλου, Πατησίων 34 και Σολωμού 45· το μέγαρο Αμπανοπούλου είχε στεγάσει την πρώτη αυστριακή πρεσβεία μέχρι τις παραμονές του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τη διεύθυνση δημοσίας ασφαλείας της Χωροφυλακής μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’30 και κατεδαφίστηκε το 1952. Αμέσως μετά, φαίνεται η πολυκατοικία Λινάρδου.

Στα δεξιά του πλάνου, περίβολος κατεδαφισμένου κτηρίου με φοίνικα, Πατησίων και Στουρνάρα. Το επόμενο νεοκλασικό κατεδαφίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του ’50 και λειτουργούσε ως ξενοδοχείο. Στη συνέχεια, διακρίνεται το τετραώροφο εκλεκτικιστικό κτίριο Κριεζή στη συμβολή Πατησίων και Καποδιστρίου.

2η φωτογραφία: σε αυτό το ελάχιστα γνωστό πλάνο, εκτός από την ερειπωμένη Γενική Ασφάλεια, διακρίνεται και τμήμα του Πολυτεχνείου απέναντι, με εμφανείς τις καταστροφές των μαχών. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι στο κτίριο της Γενικής Ασφάλειας, οι κατασταλτικές λειτουργίες συνυπήρχαν αρμονικά με την εμπορική δραστηριότητα και την ψυχαγωγία. Στο ισόγειο και το υπόγειο του κτιρίου, μέχρι τον Δεκέμβριο του 1944, στεγάζονταν αντιστοίχως η «έκθεσις πολυτελών επίπλων Πέππα-Λεκατσά» και το κοσμικό κέντρο «Στρέλνα»: η «Στρέλνα» είχε ιδρυθεί από λευκορώσο εμιγκρέ κατά τον ύστερο μεσοπόλεμο, οπότε, σύμφωνα με τον τύπο της εποχής, ξοδεύονταν ιλιγγιώδη ποσά από κοσμικούς επιχειρηματίες για τα ουγγαρέζικα μπαλέτα και τις κονσομασιόν. Εξελίχθηκε σε στέκι του δοσιλογισμού και του κατοχικού νεοπλουτισμού. Σύμφωνα με μαρτυρίες, στη διάρκεια των μαχών είχε εγκατασταθεί στη «Στρέλνα» πολυβολείο, με επικεφαλής τον αστυνόμο Κακαβά.

3η φωτογραφία: τραβηγμένη αμέσως μετά την εγκατάλειψη των θέσεων του ΕΛΑΣ, με το οδόφραγμα μεταξύ Πολυτεχνείου και Γενικής Ασφάλειας. Μπροστά η οδός Στουρνάρα, πίσω η Πατησίων. Πολίτες ξεδιαλέγουν τα ετερόκλητα υλικά του οδοφράγματος: δοκοί και λίθοι από ανατιναγμένα σπίτια στο τμήμα της Στουρνάρα κάτω από την Πατησίων, ράγιες και άλλα σιδερικά. Το οδόφραγμα πρέπει να κατασκευάστηκε στο διάστημα των μαχών μεταξύ 30.12.1944 και 3.1.1945.

Η 4η φωτογραφία είναι τραβηγμένη από την οδό Στουρνάρα, λίγο πριν από τη συμβολή της με την Πατησίων. Αριστερά διακρίνεται το οδόφραγμα, δεξιά περίβολος με φοίνικα και στο βάθος ξεχωρίζει το νεοκλασικό της Πατησίων 38. Δεσπόζει η ερειπωμένη Γενική Ασφάλεια και δίπλα της σειρά οικιών στο τμήμα της Στουρνάρα πάνω από την Πατησίων.

Nikos Skoplakis

Advertisements