25-26 Αυγούστου 1922 – Η Σμύρνη ανυπεράσπιστη!

Από τις 25 Αυγούστου αρχίζει ο ρόγχος της ετοιμοθάνατης Σμύρνης.

Αργά τη νύχτα κουρασμένοι οι Ελληνες αποσύρονται από την προκυμαία στα σπίτια τους απελπισμένοι. Τα επίτακτα πλοία δεν δέχονται να τους παραλάβουν. Είχε δώσει αυστηρές εντολές ο Στεργιάδης να μην παραλαμβάνουν πολίτες.Κι όμως χιλιάδες θα μπορούσαν να σωθούν γιατί πολλά ήσαν τα επίτακτα πλοία  που μπορούσαν σε λίγες ώρες να τους μεταφέρουν στη Χίο και τη Μυτιλήνη.

Το απόγευμα της ίδιας μέρας τρία, από τα επίτακτα πλοία που είχαν παραλάβει στρατιώτες απέπλεαν από την πόλη.  Είχαν φτάσει στο Ξώκαστρο κι οι μαύρες τουλίπες καπνού που τις απομάκρυνε πίσω ο μπάτης, έμοιαζαν με τρία στίγματα, τρεις κουκίδες, τρία αποσιωπητικά της μεγάλης τραγωδίας.

Η 26η Αυγούστου είναι η μέρα της αγωνίας , η μέρα της απόγνωσης και του τρόμου του ελληνικού πληθυσμού της Σμύρνης.

Η εφιαλτική μέρα της προσμονής. Από τις τουρκικές συνοικίες ακούγονται πυροβολισμοί, που εντείνουν την απόγνωση. Οι τελευταίοι δημόσιο υπάλληλοι και οι στρατιωτικοί έχουν αναχωρήσει. Η πόλη ανυπεράσπιστη! Εξαλα τα πλήθη  ζητούν καταφύγιο σε σπίτια Ευρωπαίων και στις εκκλησίες. Πλημμυρίζει ο αυλόγυρος της εκκλησίας της Αγίας Φωτεινής από Σμυρνιούς και πρόσφυγες  του εσωτερικού. Ο Χρυσόστομος προσπαθεί να τονώσει το ηθικό τους.

«Η Ελληνική διοίκηση γράφει ο Δ. Σβολόπουλος, έπαψε να υπάρχει. Οι ανώτεροι υπάλληλοι και η χωροφυλακή έφυγαν. Ολοι εφυγαν εκτός από τον Μητροπολίτη Χρυσόστομο που προσπαθούσε να καθησυχάσει τον τρομαγμένο κόσμο που είχε συγκεντρωθεί στον αυλόγυρο του ναού της Αγίας Φωτεινής ,συντετριμμένος από την ξαφνική συμφορά.. Η ελληνική κατοχή της Σμύρνης είχε παύσει από τη νύκτα της 25ης Αυγούστου. Η ωραία πρωτεύουσα της Ιωνίας, χτυπημένη από τη σκληρή μοίρα της είχε αφεθεί στην τύχη της. Συντελείται έξοδος των κατοίκων της. Που πήγαιναν δεν ήξεραν.  Να φύγουν ήθελαν από την πόλη που θα έπεφτε εντός ολίγου στα χέρια των ορδών του Κεμάλ και  τους σφαγείς του Νουρεντίν

Απελπιστικό το τελευταίο ανακοινωθέν της Στρατιάς της Μικράς Ασίας:

» Ο εχθρός στην προέλαση του έφτασε χτες το απόγευμα με τα προκεχωρημένα τμήματα πεζικού και ιππικού  επί της γενικής γραμμής Οργακλί – Μπελέν Νταγ. Τμήμα εχθρικού ιππικού με 400 ιππείς κατέλαβε το Τουρμπαλί (17 χιλιόμετρα από τη Σμύρνη). Η Στρατιά θα εκκενώσει τη Μικρά Ασία το ταχύτερο μεταφερόμενη ακτοπλοϊκώς. Η επιβίβαση μέχρι σήμερα τα μεσάνυκτα  από τη Σμύρνη (αποβάθρα Πούντας) είναι επιτυχής και θα διακοπεί για συνεχισθεί από τη χερσόνησο της Ερυθραίας (κατασκευασμένη αποβάθρα στον Τσεσμέ),  απ΄όπου θα καταφύγουν οι υπόλοιπες δυνάμεις της στρατιάς .

Το δειλινό της 26ης Αυγούστου διατάσσεται ο απόπλους των πολεμικών μας  από τη Σμύρνη. Προηγείται η «Λήμνος», ακολουθεί η «Ελλη» κι έπονται τα αντιτορπιλικά. Τελευταία  αποπλέει και η εξοπλισμένη «Νάξος». Η ύστατη στιγμή της ελληνικής παρουσίας στη Σμύρνη. Η στερνή ελπίδα χιλιάδων Ελλήνων  που κατακλύζουν την προκυμαία χάνεται. Δακρυσμένα μάτια παρακολουθούν την θλιβερή πομπή. Απο μακρυά φτάνουν  οι στροφές του εθνικού μας ύμνου. Είναι οι ορχήστρες του ιταλικού θωρηκτού «Ντουϊλιο»  και των γαλλικών πολεμικών » Βαλδέμ Ρουσσώ» και «Ερνέστ Ρενάν» που παιανίζουν καθώς τα πολεμικά μας περνούν δίπλα τους.Είναι ο τελευταίος χαιρετιστήριος ύμνος προς στην Ελληνική σημαία…

Στις 7:30 το βράδυ της ίδιας μέρας ο Στεργιάδης φρουρούμενος από σωματοφύλακες του κατεβαίνει την σκάλα της Αρμοστείας για να φύγει.

Μόλις τον αντιλαμβάνεται ο συγκεντρωμένος εκεί κόσμος ξεσπά σε γιουχαίσματα. Πολλοί προσπαθούν να του επιτεθούν. Ο διευθυντής της Αστυνομίας Νικηφοράκης και χωροφύλακες τους απωθούν και απειλούν ότι θα τους πυροβολήσουν. Ο Στεργιάδης έντρομος επιστρέφει στο μέγαρο της Αρμοστείας. Η αγανάκτηση του κόσμου που τόσο τυραννήθηκε και προδόθηκε από τον μοιραίο Αρμοστή φτάνει στο κατακόρυφο. Φωνές και κατάρες ακούγονται.  Στην κρίσιμη αυτή στιγμή ο Στεργιάδης ειδοποιεί την αγγλική ναυαρχίδα πως κινδυνεύει η ζωή του και σε λίγο καταφθάνει  αγγλική ατμάκατος με ένοπλους πεζοναύτες.  Οταν εμφανίζεται και πάλι ο Στεργιάδης, κάτωχρος και τρομοκατημένος , έτοιμος για να φύγει, γιουχαίσματα και κατάρες του πλήθους τον υποδέχονται. Αγγλοι πεζοναύτες σχηματίζουν ζώνη με παρατεταμένες τις ξιφολόγχες για να αποκρούσουν επίθεση του λαού κατά του Αρμοστή, κι ο Στεργιάdης τρικλίζοντας από φόβο κατορθώνει να επιβιβαστεί στην αγγλική ατμάκατο, όπου σωριάζεται σχεδόν αναίσθητος. Οταν η ατμάκατος άρχισε να απομακρύνεται ο προδομένος σμυρναικός κόσμος άρχισε να κραυγάζει: Κατάρα, κατάρα! Ανάθεμα στον προδότη!

Ο Στεργιάδης φυγαδεύτηκε με το αγγλικό πολεμικό ως την Κωνσταντινούπολη κι από εκεί στη Ρουμανία, στις δε 29 Αυγούστου με ρουμανικό πλοίο κατέφυγε στη Νίκαια της Γαλλίας. Κατά τη διέλευση του από την Κωνσταντινούπολη, πρόσφυγες από την Προύσα και τα Μουδανιά, που κατευθύνονταν μέσω  της Πόλης στη Θράκη, όταν πληροφορήθηκαν πως στο πλοίο βρισκόταν ο μοιραίος Αρμοστής, περικύκλωσαν το Ρουμανικό πλοίο με βάρκες, με σκοπό να ανέβουν επάνω και να τον κακοποιήσουν. Μόλις έμαθε αυτό ο τότε λιμενάρχης  στην Πόλη Δ. Παπαμιχαλόπουλος, ειδοποίησε τον άγγλο πλοίαρχο του πολεμικού πλοίου στην Πόλη κι εκείνος έστειλε δύο ατμάκατους με οπλισμένους Αγγλους πεζοναύτες κι απομάκρυνα τους -τόσο δίκαια-εξαγριωμένους πρόσφυγες.

Σμυρναϊκά Σημειώματα του Χρήστου Σ. Σολωμονίδη

mikrasiatis.gr

Η Ελληνική αποχώρηση από τη Μικρά Ασία (1922)

efedroi-Smyrni

Επί μερικά χρόνια ο Ελληνικός στρατός κρατούσε μια γραμμή μεγάλου μήκους χωρίς επαρκή τροφή και ιματισμό. Πολλές απ’ τις στρατιωτικές αυτές μονάδες είχαν σταλεί απ’ τους Συμμάχους να πολεμήσουν γι αυτούς στη Ρωσία, οπού είχαν υποστεί βαρείες απώλειες. Είχαν περιέλθει σε μια κατάσταση βαρύτατης απώλειας του ηθικού τους.

Προσπαθούσαν να διαφύγουν από έναν αμείλικτο εχθρό, απ’ τον όποιο δεν μπορούσαν να περιμένουν κανένα οίκτο, εάν αιχμαλωτίζον­ταν. Όσοι απ’ αυτούς διέφυγαν εκάλυψαν την απόσταση απ’ το μέτωπο μέχρι την παραλία μέσα σε χρονικό διάστημα εξαιρετικά μικρό. Ολόκληρος ο Μουσουλμανικός πληθυσμός ανάμεσα στον όποιο περνούσαν ήταν εχθρικός και καλά εξωπλισμένος. Φαίνεται απίθανο να βρήκαν καιρό να διαπράξουν σοβαρές σφαγές η να είχαν τη διάθεση και την ψυχραιμία να σταματήσουν στον δρόμο και να κακοποιήσουν γυναίκες. Μπορεί να παραδεχτεί κανείς ότι έκαψαν και ερήμωσαν τον τόπο απ’ τον όποιο περνούσαν. Οι Έλληνες ισχυρίσθηκαν ότι ήταν στρατιωτική ανάγκη να το κάμουν αυτό και νομίζω ότι θα μπορούσαν να υποστηρίξουν μια τέτοια ανάγκη αν είναι δυνατό κατ’ αρχήν — να υποστηρίξει κανείς κάτι τέτοιο. Ηταν πρόδηλα περισσότερο δικαιο­λογημένοι να ερημώσουν τον τόπο ανάμεσα σ’ αυτούς και στους Κεμαλικούς πού προήλαυναν εναντίον τους, παρ’ όσο ήταν ο δικός μας Sherman στην «Πορεία του προς τη Θάλασσα»

apoxorisi

Ένα είναι το γεγονός, πού οιοσδήποτε έχει ταξιδέψει ανάμεσα από περιοχές πού διετέλεσαν κάτω απ’ την Τουρκική κυριαρχία, θα το προσέξει αμέσως. Οπουδήποτε υπήρχε ένας πυρήνας πολιτισμού μέσα στην Οθωμανική  Αυτοκρατορία έξω απ’ την Κωνσταντινούπολη ήταν Ελληνικός, Αρμενικός η οτιδήποτε άλλο εκτός από Τουρκικός.

Οι μη Μουσουλμάνοι έχτιζαν τα καλά σπίτια και τα καλύτερα τμήματα των πόλεων. Πολλά χριστιανικά σπίτια και πόλεις είχαν ήδη καταστραφεί απ’ τους διαδόχους του Ταλαάτ, και του Εμβέρ, πού δεν άφησαν παρά πολύ λίγα πράγματα με κάποια μόνιμη αξία στον δρόμο πού ακολούθη­σε ο Ελληνικός στρατός.

Το σπίτι ενός Τούρκου χωρικού αποτελείται συνήθως από ένα δωμάτιο χωρίς καθόλου έπιπλα. Στη μια πλευρά υπάρχει ένας «γιούκος» δηλ. ένας σωρός από στρώματα και παπλώματα στιβαγμένα το ένα επάνω στο άλλο σχεδόν σε όλο το ύψος του τοίχου. Όταν πρόκειται να πλαγιάσει κατεβάζει μερικά απ’ αυτά και κοιμάται επάνω στο πάτωμα, η στα καλύτερα σπίτια, επάνω σε έναν σοφά πού είναι τοποθετημένος κατά μήκος του τοίχου. Όταν τρώγει, κάθεται πάνω στο πάτωμα «σταυροπόδι». Μαγειρεύει στο τζάκι. Τα μαγειρικά σκεύη αποτελούν­ται από μια πήλινη χύτρα, μια μεγάλη λεκάνη μέσα απ’ την οποία η οικογένεια τρώγει το πιλάφι της, από ένα μεγάλο κουτάλι για κάθε μέλος της οικογένειας και από ένα μικρό για το ανακάτεμμα του καφέ. Ένα «μπρίκι» δηλ. καφελίκι με το μακρύ χερούλι, αποτελεί σπουδαίο μέρος της εγκαταστάσεως του.

Πολλοί πού έχουν γευματίσει στα σπίτια Τούρκων της Κων/πόλεως με ριζικά αλλαγμένη νοοτροπία η στο σπίτι κανενός Πασά, θ’ αμφισβητήσουν την ακρίβεια της εικόνας πού περιγράψαμε παραπάνω, και όμως είναι βασικά σωστή και περιγράφει τα σπίτια των 99/100 οιουδήποτε Τούρκικου χωρίου. Για το λόγο αυτό ο Τούρκος μπορεί να ζήσει για πολύν καιρό χωρίς δουλειά, χωρίς βιομηχανικά είδη και εισαγωγές και χωρίς οιοδήποτε απ’ τα εξαρτήματα του πολιτισμού. Η πρωτόγονη γεωργία του είναι αρκετή για τις πρωτόγονες ανάγκες του. Εάν η περιοχή, την οποία καταλαμβάνει, ανήκει πραγματικά σ’ αυτόν, τότε μπορεί να πει πώς έχει κάποιο δικαίωμα στο είδος πολιτισμού η στην έλλειψη τέτοιου πού του ταιριάζει καλύτερα και για το όποιο είναι καλύτερα προσαρμοσμένος. Το γιατί ο Χριστιανικός κόσμος μπόρεσε να γίνει θεατής και να βοηθήσει τους Τούρκους καθ’ όλη τη διάρκεια πού αυτοί εξώντωναν τον μη Μουσουλμανικό πληθυσμό της Μικρας Ασίας είναι άλλο ζήτημα.

Οι δυσκολίες της Ελληνικής υποχωρήσεως απεικονίζονται πολύ καλά από ένα περιστατικό πού μου διηγήθηκε ο Αιδεσ. Dana Getchell πού ήλθε στο γραφείο μου απ’ το εσωτερικό της Μ. Ασίας λίγες μέρες πριν απ’ την άφιξη των Κεμαλικών. Μου είπε, ότι όταν το βράδυ της προηγουμένης μέρας πλάγιασε για να κοιμηθεί στο μικρό του ξενοδο­χείο όλα ήταν ήσυχα, το πρωί όμως τον ξύπνησε ο θόρυβος της αναταραχής πού γινόταν στους δρόμους και βλέποντας απ’ το παράθυ­ρο, είδε όλους τους Χριστιανούς κατοίκους να τρέχουν με ορμή προς τον σιδηροδρομικό σταθμό κουβαλώντας μαζί τους όσα πράγματα τους είχαν προφτάσει ν’ αρπάξουν. Ρώτησε τι συνέβαινε και του είπαν ότι οι Τούρκοι έρχονταν. Πήγε ο ίδιος στον σταθμό και είδε μια μακρυά σειρά βαγονιών, επάνω στα όποια ένα μικρό απόσπασμα Ελλήνων στρατιω­τών προσπαθούσε να επιβιβάσει το τρομαγμένο πλήθος. Ενώ το εγχείρημα αυτό ήτο ακόμα υπό εκτέλεση, εβγήκαν από τα σπίτια των όλοι ένοπλοι οι Μουσουλμάνοι χωρικοί και άρχισαν να πυροβολούν τους στρατιώτες και το τραίνο. Επακολούθησε μάχη κατά τη διάρκεια της οποίας ο αξιωματικός πού ήταν επί κεφαλής του αποσπάσματος και αρκετοί απ’ τους στρατιώτες του σκοτώθηκαν. Οι στρατιώτες όμως αγωνίστηκαν με γενναιότητα και τελικά κατώρθωσαν να διαφύγουν μαζί με τους περισσότερους απ’ τους Χριστιανούς.

Το ειδικό αυτό επεισόδιο ρίχνει φως επάνω στην Ελληνική υποχώρηση με το να δείχνει πώς οι Μουσουλμάνοι γενικά είχαν στην κατοχή τους κρυμμένα όπλα και ότι δεν δίσταζαν καθόλου να τα χρησιμοποιήσουν.

G.Horton
H Kατάρα της Ασίας

mikrasiatis.gr

Αθώος ή Ένοχος ο Αριστείδης Στεργιάδης; Ο σκοτεινός Υπατος της Μικράς Ασίας

Ο ρόλος του Υπατου Αρμοστή Αριστείδη Στεργιάδη τον Αύγουστο -Σεπτέμβριο του 1922

και οι ευθύνες τουστον αφανισμό της Σμύρνης

assets_LARGE_t_420_1638921_type13145

Τέτοιες μέρες, πριν από 95 χρόνια, η Σμύρνη ήταν παραδομένη από τους Τούρκους στις φλόγες (13 -17 Σεπτεμβρίου 1922). Πέντε μέρες και νύχτες χρειάστηκαν για να μετατραπεί σε νεκροταφείο: 25.000 Ελληνες Μικρασιάτες χάθηκαν τότε. Αλλοι τόσοι ήταν οι νεκροί από τις 27 Αυγούστου , όταν οι δυνάμεις του Κεμάλ έμπαιναν στην πόλη. Ηταν η τελευταία πράξη του δράματος, που οδήγησε στον ξεριζωμό των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και τον αφανισμό 2.150 ελληνικών οικισμών της περιοχής…

Η πιο αινιγματική προσωπικότητα, που εμπλέκεται άμεσα στην καταστροφή της Σμύρνης παραμένει ο Αριστείδης Στεργιάδης. Ο επί 40 μήνες Ελληνας Υπατος Αρμοστής. Στο πρόσωπό του συγκεντρώθηκε το γενικό ανάθεμα και επί δεκαετίες, όποιος άρθρωνε κάποιο υπερασπιστικό λόγο διακινδύνευε να χαρακτηριστεί, περίπου, ως εθνικός μειοδότης.
Μια σειρά από αιτίες ανέδειξαν τον νομομαθή Κρητικό στο νούμερο ένα αποδιοπομπαίο τράγο για τον ξεριζωμό των Μικρασιατών. Με τη δημόσια σιωπή και στάση του τα χρόνια, που ακολούθησαν, συνέβαλε κι ο ίδιος στην ανακήρυξή του σε προδότη των προδοτών.
«Απαντήσεις»

Υπέργηρος πια, σε μια από τις σπάνιες δημόσιες αναφορές του, κάνοντας λόγο για τον βίο και την πολιτεία του, σημειώνει για τη «μικρασιατική περιπέτεια», όπως την ονομάζει:

«Σιωπώ απέναντι της γενικής σχεδόν τυφλώσεως…».
Στη μοναδική συνέντευξή του, μετά την καταστροφή (εφημερίδα «Πατρίς» το 1930) θ αποδώσει τη δραματική εξέλιξη στις πολιτικές των συμμάχων και ειδικά των Αγγλων. «Απαντώντας», κατά καιρούς, στις κατηγορίες εναντίον του θα παραπέμπει στα αρχεία της εποχής για την αθωότητα και στο έργο του, που συντελέστηκε κατά την αρμοστεία του στη Δυτική Μικρά Ασία.

assets_LARGE_t_420_1638922_type13145

Το έργο του ήταν πράγματι αξιόλογο.

Είναι ακόμη γεγονός πως ούτε η Ανακριτική Επιτροπή Ενόχων Εθνικής Καταστροφής ούτε κάποιο κόμμα ή κυβέρνηση τον απεκάλεσε δημόσια ένοχο εσχάτης προδοσίας. Σε αντίθεση, βεβαίως, με τον προσφυγικό κόσμο και το σύνολο των Ελλήνων πολιτών.

Το έδαφος πάνω στο οποίο ευδοκίμησε αυτή η πεποίθηση ήταν:

-ο τρόπος άσκησης της απόλυτης εξουσίας, που συγκέντρωσε στη Σμύρνη
-η απόκρυψη μέχρι την τελευταία στιγμή της επικείμενης καταστροφής από τους Μικρασιάτες και η απαγόρευση λήψης αμυντικών μέτρων προστασίας τους
-η απουσία κάθε μέτρου για τη μεταφορά των προσφύγων σε ασφαλές μέρος
-ο τρόπος φυγής του από την πόλη, μια μέρα πριν από την έναρξη της καταστροφής.

Εγκατέλειψε τη Σμύρνη (26 Αυγούστου/8 Σεπτεμβρίου 1922), όταν οι προφυλακές του Κεμάλ έμπαιναν σ’ αυτή.

Υπό την προστασία βρετανικού αγήματος, που άνοιγε βίαια δρόμο ανάμεσα σε απελπισμένους και πανικόβλητους Ελληνες, που τον καταριόνταν, μετέφερε σε πολεμικό πλοίο τις αποσκευές του. Ακόμη και καρέκλες, όπως λέγανε! Μέσω Κωνσταντινούπολης πήγε στη Ρουμανία κι εγκαταστάθηκε μετά στη Γαλλία.

Το κοινό αίσθημα

Οι πολύπαθες μάζες των προσφύγων και το κοινό αίσθημα τον ήθελαν να παραμείνει στη θέση του, όπως ο μητροπολίτης Χρυσόστομος, που σφαγιάστηκε. Εστω να δώσει λόγο, όπως οι «έξι» που εκτελέστηκαν αργότερα ως υπεύθυνοι της καταστροφής. Αυτός, όμως, ποτέ δεν επέστρεψε στην Ελλάδα και η φυγή του αποτελούσε ομολογία ενοχής για την πλειονότητα των Ελλήνων.
Πάντως, για την πολιτεία του στη Σμύρνη, ο πιο εύγλωττος χαρακτηρισμός είναι «ξετσίπατος», αντί για «ύπατος», που του αποδώσανε οι Σμυρνιοί πριν από την καταστροφή.

Ο Στεργιάδης, ως ιστορικό πρόσωπο, παραμένει ακόμη ένα μυστήριο. Δυστυχώς, αναξιοποίητα παραμένουν προς το παρόν, τουλάχιστον, ορισμένα από τ αρχεία του στο Ηράκλειο (στο «αρχείο Στεργιάδη» και τη Βικελαία βιβλιοθήκη).

Ο «Ασιάρχης» που έγινε… εμπόδιο στη φυγή των Ελλήνων-Μάϊος 1919

Ο Στεργιάδης φθάνει στη Σμύρνη και αναλαμβάνει τα καθήκοντα του Υπατου Αρμοστή. Πολύ γρήγορα αναδείχτηκε σε «ασιάρχη» και οι δικτατορικές ενέργειές του τον έφεραν σ’ αντίθεση με το σύνολο των Μικρασιατών και όλες τις τοπικές αρχές.
Νοέμβριος 1920
Η βασιλική κυβέρνηση που ανέλαβε, μετά τη συντριβή του Βενιζέλου στις εκλογές, παραδόξως δεν αποδέχτηκε την παραίτησή του. Ηταν ο μοναδικός βενιζελικός, που δεν διώχτηκε, διατηρώντας μάλιστα μια τόσο κρίσιμη θέση.

Αύγουστος/Σεπτέμβριος 1922

Ενώ το μέτωπο κατέρρεε, μετά τη γενική επίθεση των Τούρκων, ο Αριστείδης Στεργιάδης έκανε ό,τι μπορούσε, σε συνεργασία με την κυβέρνηση των Αθηνών, ώστε να παραμείνουν οι Μικρασιάτες στον τόπο τους ανυπεράσπιστοι.
Η μαρτυρία-κλειδί και οι εντολές της Αθήνας
Ο Γ. Παπανδρέου, λίγες μέρες πριν από την καταστροφή, βρέθηκε στη Σμύρνη και ως απεσταλμένος του Κόμματος των Φιλελευθέρων, συζητά με τον Στεργιάδη, προκειμένου να ενημερωθεί για την κατάσταση.

«Ο αρμοστής Στεργιάδης, με τον κυνισμόν που τον εχαρακτήριζεν, είχεν είπει:

-Βλέπω την κατάρρευσιν.
-Και γιατί δεν ειδοποιείς τον κόσμον να φύγη;
-Καλύτερα να μείνουν εδώ να τους σφάξη ο Κεμάλ, γιατί, αν πάνε στην Αθήνα, θα ανατρέψουν τα πάντα…».
Η μαρτυρία παρατίθεται από τον συντηρητικό ιστορικό Γρ. Δαφνή και αποτελεί το κλειδί για την ακατανόητη, κατά τ άλλα στάση, του Στεργιάδη.
Βεβαίως, δεν πρόκειται για εκτίμηση προσωπική, αφού από άλλες πηγές προκύπτει, με σαφήνεια, ότι αυτή ακριβώς ήταν η κυβερνητική επιλογή.

Τις παραμονές της κατάρρευσης οι εντολές από την Αθήνα ήταν κατηγορηματικές:

-Αποφύγετε δημιουργία Προσφυγικού Ζητήματος (τηλεγράφημα Γούναρη προς Στεργιάδη στις 18 Αυγούστου 1922).

Αλλωστε, ένα ακριβώς μήνα νωρίτερα η βασιλική κυβέρνηση Πρωτοπαπαδάκη – Γούναρη είχε θεσπίσει νόμο, χωρίς συζήτηση στη Βουλή (ν. 2878 της 16ης Ιουλίου 1922), με τον οποίο απαγορευόταν η είσοδος στη χώρα όσων δεν είχαν διαβατήρια. Επομένως και των προσφύγων!

Η πράξη αυτή κρίθηκε τόσο εγκληματική, ώστε αποτέλεσε ενοχοποιητικό στοιχείο «εσχάτης προδοσίας» στη δίκη, καταδίκη και εκτέλεση των έξι τον Νοέμβριο του 1922 από το επαναστατικό δικαστήριο.

Η… ΑΠΟΣΤΟΛΗ

«Ο μοιραίος αυτός άνθρωπος, που επιλέχτηκε προσωπικά από τον Ελ. Βενιζέλο, αλλά έμεινε στο πόστο του και μετά τις εκλογές του Νοεμβρίου 1920 -μόνος αυτός ακλόνητος από όλο τον βενιζελικό κόσμο- είχε πράγματι εκπληρώσει στο ακέραιο την αποστολή του. Εμπόδισε συνειδητά κάθε προσπάθεια των Ελλήνων της Μικρασίας να οργανωθούν οι ίδιοι αμυντικά. Τους έκρυψε μέχρι τέλους την αλήθεια. Αρνήθηκε να τους δώσει όπλα. Κι ακόμη περισσότερο, έκανε ό,τι περνούσε από το χέρι του για να μη φύγουν έγκαιρα…». (Κρίση του σύγχρονου ιστορικού Αλκη Ρήγου)

«ΠΑΡΑΦΡΟΝΑΣ ΚΑΙ ΕΓΩΙΣΤΗΣ»

«Της αφαντάστου ταύτης καταστροφής, βεβαίως, αίτιοι είναι οι πολιτικοί και προσωπικοί σας εχθροί, πλην και υμείς φέρετε μέγιστον της ευθύνης βάρος… Διότι απεστείλατε εις Μ. Ασίαν ως Υπατον Αρμοστήν, ένα τούτ αυτό παράφρονα και εγωιστήν, φλύαρον, απερροφημένον εν των αυτοθαυμασμώ του και καταφρονούντα και υβρίζοντα και δέροντα και εξορίζοντα και φυλακίζοντα όλα τα υγιή και σώφρονα στοιχεία του τόπου…». (Ο μητροπολίτης Χρυσόστομος Σμύρνης στην τελευταία επιστολή του προς Βενιζέλο στο Παρίσι, στις 25 Αυγούστου 1922, λίγο πριν σφαγιαστεί από τους Τούρκους)

«ΑΠΟΔΙΟΠΟΜΠΑΙΟΣ ΤΡΑΓΟΣ»

«Προσεφέρετο κατεξοχήν ο Στεργιάδης για την ανάληψη του ρόλου του αποδιοπομπαίου τράγου: Δεν εσφαγιάσθη στη Σμύρνη, όπως ο  Χρυσόστομος δεν εκτελέστηκε με τους έξι. Δεν ήταν Λαϊκός ως προς τα κομματικά φρονήματα, ενώ οι Φιλελεύθεροι τον κατέτασσαν στους εξωμότες γιατί παρέμεινε στη θέση του και μετά τις εκλογές του 1920, αν και με την ένθερμη προτροπή του Βενιζέλου. Επιπλέον δεν εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα, αλλά προτίμησε την Ευρώπη κάτι που συνιστούσε περίπου ομολογία ενοχής. Δεν μίλησε για την υπεράσπισή του… (Μ. Καρέλης πρώην δήμαρχος Ηρακλείου και ευρωβουλευτής)

Η… ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΗ

Ηταν οργανωτικός και με διαυγή αντίληψη
Οσοι προσφέρουν λόγο υπερασπιστικό για τον Στεργιάδη, προβάλλουν το γεγονός ότι δεν είχε στρατιωτική εξουσία και επομένως συμμετοχή στην κατάρρευση. Ηταν, λένε, το εκτελεστικό όργανο της κυβέρνησης των Αθηνών. Εξαίρουν τον οργανωτικό του ρόλο και αρκετοί προσθέτουν ότι είχε συνείδηση των γεγονότων.
Από τον διορισμό του, ακόμη, διερωτόνταν εμπιστευτικά, αν η ελληνική εκστρατεία στη Μικρά Ασία δεν ήταν προορισμένη να καταλήξει σ’ έναν ελληνοτουρκικό πόλεμο και, τελικά, σε μια νέα «Σικελική εκστρατεία» (η πανωλεθρία της αρχαίας Αθήνας το 415-413 π.Χ.).

Εδρασε, σημειώνουν, με γνώμονα το μεγάλο μυστικό, που άλλοι έκαναν ότι δεν γνώριζαν.

Οτι, δηλαδή, η περιοχή δεν είχε προσφερθεί από τους Αγγλογάλλους στους Ελληνες για κατάκτηση. Αλλά προσωρινά και για λογαριασμό τους. Οσο για τον φιλοτουρκισμό, οι ίδιοι λένε ότι η κατηγορία οφείλεται στην προσπάθειά του για ίση μεταχείριση όλων των Σμυρνιών κι όχι μόνο των ομοεθνών. Υποτίθεται ότι ακολουθούσε μια πολιτική που μπορούσε να γίνει γενικώς αποδεκτή, εμποδίζοντας να ξεσπάσουν αντεκδικήσεις των Ελλήνων κατά των Τούρκων.
Σύμφωνα με την ίδια λογική ήταν ο μόνος (εκτός του Βενιζέλου), που είχε αντιληφθεί τι ακριβώς έπρεπε να γίνει «διά να καταστή δυνατή η μετ αυτών (των Τούρκων) οριστική συμβίωσις υπό ελληνικήν διοίκησιν». Γι αυτό και ο Βενιζέλος όχι μόνο δεν έπαιρνε υπόψη τις καταγγελίες εναντίον του, αλλά κατηγορούσε τους εχθρούς του.

«Ενέκρινε και χειροκροτούσε» τη στάση του, διότι «μόνον ο Στεργιάδης παραμένει έχων διαυγή την αντίληψιν της καταστάσεως, προσπαθών να σώση αυτήν από του ναυαγίου εις το οποίον φέρεται». Νεότεροι ιστορικοί, όπως ο Ν. Πετσάλης Διομήδης και Γ. Γιανουλόπουλος, εκτιμούν, όμως, ότι τον ρόλο αυτό ο αρχηγός των Φιλελευθέρων «τον είχε αναθέσει σε λάθος πρόσωπο. Εναν άνθρωπο μονόχνωτο, με ανεξέλεγκτες εκρήξεις οργής, που δεν διέθετε κανενός είδους διπλωματικότητα, η οποία ήταν απαραίτητη προκειμένου να επιβάλει κανείς την τάξη στους εξημμένους, επικεφαλής των Ελλήνων της Σμύρνης, χωρίς ταυτοχρόνως να τους προσβάλει και να τους προκαλεί…».

Ο Βενιζέλος, άλλωστε, μετά την ήττα και την αποχώρησή του από την Ελλάδα, τον συμβούλευσε να παραμείνει στη θέση του υπάτου.

Ν αποδεχτεί την πρόταση του διαδόχου του πρωθυπουργού Δ. Ράλλη. Δυστυχώς, πάλι, συμπερασματικός λόγος του Βενιζέλου για τη συνολική στάση του Στεργιάδη, μετά την καταστροφή της Σμύρνης, δεν διατυπώθηκε δημοσίως…

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

Από τον Θέρισο «φυγάς» στη Νίκαια
Ο Αριστείδης Στεργιάδης γεννήθηκε στο Ηράκλειο Κρήτης το 1861. Σπούδασε στη Νομική Αθηνών και ειδικεύτηκε στο οθωμανικό δίκαιο στο Παρίσι. Από το 1889 ασκούσε τη δικηγορία στη γενέτειρά του.
Το 1905 πήρε μέρος στην επανάσταση του Θέρισου. Από τότε αρχίζει η φιλία και η αφοσίωσή του στον Ελ. Βενιζέλο. Για την απελευθερωτική δράση του φυλακίστηκε από τους Αγγλους (επιτηρούσαν τότε το νησί).
Μετά την αποφυλάκιση και έως το 1910 ήταν πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου Ηρακλείου. Πριν ακόμη από την ένωση της Κρήτης, πήρε μέρος στη σύνταξη νόμων για τον μουσουλμανικό πληθυσμό στην Ελλάδα.

Το 1917 τοποθετήθηκε από τον Βενιζέλο γενικός διοικητής Ηπείρου. Επί δύο χρόνια στη θέση αυτή διακρίθηκε για τις διοικητικές του ικανότητες. Ιδιαίτερα για την αντιμετώπιση της διαδεδομένης ληστείας. Αλλά και τον χειρισμό θεμάτων, καθώς στην Ηπειρο συμπλέκονταν αλβανικές και ιταλικές διεκδικήσεις.
Ασκησε, με αυταρχισμό, ακόμη και χειροδικίες, τα καθήκοντά του, αποκτώντας, μάλιστα, το προσωνύμιο Αλή πασάς…

Από την έναρξη των διαπραγματεύσεων, με τις δυνάμεις της Αντάντ (Φεβρουάριος 1919) για την ελληνική απόβαση και κατοχή της Σμύρνης, ο Βενιζέλος τον προόριζε για διοικητή της περιοχής. Ο ίδιος αρνήθηκε αρχικώς, αλλά τελικά μετά την απόβαση (Μάιος) δέχτηκε το αξίωμα του Υπατου Αρμοστή. Παρέμεινε στη θέση αυτή παρά τις αντιδράσεις και τις καταγγελίες σε βάρος του, μ επιμονή του Βενιζέλου. Τη διατήρησε, όμως, προς γενική κατάπληξη και μετά την ήττα των Φιλελευθέρων στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1920.

Στην πορεία των γεγονότων κλήθηκε από διάφορες πλευρές, χωρίς ν αποδεχθεί, ν αναλάβει την αρχηγία ενός αυτόνομου Ιωνικού κράτους στη Δυτική Μικρά Ασία μετά την αποχώρηση του ελληνικού στρατού, την ηγεσία του Κόμματος των Φιλελευθέρων, το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών, αλλά ακόμη και την πρωθυπουργία στην Ελλάδα!
Μετά την καταστροφή έζησε στη Νίκαια της Γαλλίας (πέθανε το 1950), μισθοδοτούμενος, λένε μερικοί ιστορικοί, από βρετανικές υπηρεσίες.

Τ. ΚΑΤΣΙΜΑΡΔΟΣ-ΕΘΝΟΣ

Επιμέλεια Lefteria